afbeelding van Elky Rosa
Elky Rosa Auteur

Wat is de sleepwet?

De Sleepwet is een hot-item in aanloop naar het referendum. Ben jij voor of tegen? En wat is het nu precies?

Stem jij voor of tegen de sleepwet?
Stem jij voor of tegen de sleepwet?

Als je een beetje het nieuws volgt dan klinkt de term sleepwet je vast bekend in de oren. Het is deze wet die de gemoederen al een aantal maanden bezighoudt. Een maatschappelijke discussie waarin het recht op privacy en het waarborgen van de nationale veiligheid hot topic zijn. Het privacykamp heeft met hulp van Arjen Lubach  een raadgevend referendum afgedwongen. Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen op 21 maart mag je ook aangeven of je voor of tegen de Sleepwet bent. Maar waar kies je dan voor?  

De sleepwet kort uitgelegd

De sleepwet - officieel Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017 (Wiv) - geeft de MIVD en de AIVD meer bevoegdheden, maar regelt ook meer toezicht en stelt duidelijkere regels rondom die bevoegdheden. Kortgezegd is het een wet die het voor de diensten veel makkelijker maakt om jouw telefoon, tablet, pc, bankrekening  en smart-tv in te duiken, af te tappen of te hacken. An sich is dit geen technische vernieuwing. Het kon al, vermoedelijk deden de diensten het al, maar met komst van deze wet is het nu ook legaal. "Wat is dan het probleem?", zul je wellicht denken. 

Zoveel mogelijk vangen

Een verandering waar veel zorgen over zijn is de inzet van een zogenaamd ’sleepnet’ ofwel bulkinterceptie. Hiermee kunnen de diensten op grote schaal online communicatie aftappen, dus ook van niet-verdachte burgers.

Een voorbeeld. De AIVD heeft informatie dat er mogelijk een terrorist - identiteit onbekend - rondloopt in Amsterdam die communiceert met Syrië. Met het sleepnet zullen ze alle elektronische communicatie tussen Amsterdam en Syrië onderscheppen. Alle appjes, e-mails, bezochte websites, reisgegevens, betalingsverkeer en gebruikte applicaties van Amsterdammers scheppen ze in hun net om te analyseren. De appjes kunnen ze niet direct lezen omdat WhatsApp gebruik maakt van encryptie. Wel kunnen ze je gangen nagaan op basis van de zogenaamde metadata. Hoe laat stuurde je de berichtjes, naar wie, waar vandaan etc. Dat soort gegevens zijn al veelzeggend. 

Is jouw surfgedrag straks nog veilig?

Gebrek aan context 

Maar wat gebeurt er als je hebt gegoogled op Jihad? Of als je als je als journalist werkt met bronnen in Syrië? Je kunt rekenen op de belangstelling van de AIVD. Critici van de wet, zoals Amnesty International en de NVJ, maken zich hier zorgen over. De bronbescherming van journalisten staat hiermee onder druk. En als burger heb je niet in de hand welke conclusies de diensten trekken uit de gegevens die ze verzamelen. Wie weet beland je op de stapel ‘verdacht’; en dat kan later lastige gevolgen hebben. 

Een verkeerde interpretatie van onze gegevens is een kwetsbaarheid in de wet waar we terecht vragen bij mogen stellen. Door de geautomatiseerde data-analyse gaat context verloren en is bijvoorbeeld identiteitsverwisseling dichtbij. Het overkwam kunstenaar Dominique Himmelbach de Vries. De vingerafdrukken van een Nijmeegse kraker werden gekoppeld aan zijn profiel. Een fout met grote gevolgen. Zo kreeg Dominique een taakstraf, had hij ineens een strafblad en moest hij zijn DNA afstaan. 

Over landsgrenzen heen

De wet zegt nog meer. Alle informatie die de Nederlandse diensten hebben verzameld mag gedeeld worden met buitenlandse inlichtingendiensten. Nederland heeft wel zicht op wat er gedeeld wordt, maar geen grip op wat er met de informatie gebeurt. Informatie die voor jou onschuldig is, kan voor een regering verdacht materiaal zijn. Dit kan grote gevolgen hebben. Machthebbers kunnen informatie tegen je gebruiken. Dit is zeker een risico voor journalisten en activisten. En wie zegt ons dat onze eigen regering data over ons niet inzet in onderhandelingen op het geo-politieke toneel? De wet biedt hier geen bescherming voor.  

 Tijl Akkermans/WEAREDATA

Credits: Tijl Akkermans/ WeAreData via niksteverbergenfestival.nl

Vragen voor handelen

Maar er is ook goed nieuws. De diensten mogen ons niet zomaar afluisteren. Om het sleepnet of andere afluisterpraktijken toe te passen moet er toestemming zijn. In de nieuwe wet gebeurt dit niet meer alleen achteraf, maar moet dit ook vooraf. Hiermee heeft de regering het toezicht versterkt. 

Het begint bij de minister van Binnenlandse Zaken. Deze moet toestemming geven op een aanvraag van de inlichtingendiensten. Als er groen licht is gegeven komt de nieuw in het leven geroepen toetsingscommissie (TIB) in beeld. De commissie bestaat uit drie mensen met ruime rechterlijke ervaring en moet de onafhankelijkheid waarborgen. Wanneer de TIB geen pijnpunten ziet volgt een extra toets door de al bestaande toezichthouder CTIVD. Wanneer de CTIVD denkt dat er iets niet door de beugel kan, mag zij openbaar onderzoek doen en rapporteren aan het parlement. De regering legt de bevinding dan weer neer bij de TIB. Juist, het toetsingsorgaan dat eerst toestemming gaf. Zullen zij de situatie de tweede keer anders bekijken?

Wat moeten we ervan vinden?

Moet je nu voor of tegen de Sleepwet stemmen op het referendum? Een ja of nee antwoord volstaat eigenlijk niet. Natuurlijk wil je dat de veiligheidsdiensten hun werk goed kunnen doen. Maar wat is goed?  De schaal waarop het meeluisteren en meekijken mogelijk wordt is ingrijpend. Een beetje kwaadwillende overheid heeft een tool waarmee zij het volk kan onderdrukken.

Daarom is het goed dat we met elkaar de discussie voeren. Hoe ver mogen de geheime diensten gaan?  Vinden we het goed dat de geheime diensten ons kunnen hacken? Hoe kunnen we bronnen van journalisten beschermen? Wat te denken van alle data van burgers die via het sleepnet binnen komen? Hoe weten we zeker dat al onze data niet in verkeerde handen terecht komt?

  Tijl Akkermans/ WEAREDATA/

Credits: Tijl Akkermans/WeAreData via niksteverbergenfestival.nl

Verder kijken, luisteren en lezen

Een ding is duidelijk; de sleepwet is een complexe wet met ingrijpende gevolgen. Het is lastig om helder te krijgen wat de gevolgen zijn. Verschillende media hebben zich verdiept om jou zo goed mogelijk te informeren zodat jij straks een weloverwogen stem uit kan brengen. Hier nog enkele tips om verder te lezen, kijken en luisteren. 

afbeelding van Elky Rosa
Elky Rosa Auteur

freelance journalist / presentator / schrijver met een focus op kunst, cultuur, onderwijs en ondernemerschap.

INSPIRATIE

Meer blogs in Mens en samenleving

Alle 1.576 blogs