afbeelding van Elky Rosa
Elky Rosa Auteur

Vissenpoep als antwoord op ons voedselvraagstuk?

Op aquaponics-excursie met Willem Velthoven van Mediamatic

bron: Mediamatic, de aquaponic van Mediamatic in de lente
bron: Mediamatic, de aquaponic van Mediamatic in de lente

‘Meervallen houden niet van licht, maar wel van gezelligheid. Als er te weinig meervallen in een bak zitten dan worden ze agressief', vertelt Willem Velthoven, directeur van kunstenaarscollectief Mediamatic. Ik sta midden in een kleine kas omgeven door bakken met planten en bakken met vissen, aan elkaar verbonden door pvc-buisjes. Boven de plantjes branden ledlampjes in rood en blauw.  Samen vormen ze het systeem aquaponics. 

Aquaponics-excursie

De planten worden gevoed met water waar de meervallen in zwemmen en poepen. Gezuiverd door de bacteriën in de bodem komt het water weer terug bij de vissen. Is vissenpoep het redmiddel om de 9 miljard mensen in de toekomst van vers en duurzaam voedsel te voorzien?  Willem neemt mij mee op aquaponics-excursie en leert mij dat het iets ingewikkelder in elkaar steekt.  

Aquaponicsclub

In februari 2012 bouwde Mediamatic haar eerste aquaponics-installatie. Het zaadje werd geplant tijdens een diner van de Over Datum Eetclub, eveneens een concept van Mediamatic. Willem werd tijdens dit diner getipt dat hij aquaponics maar eens moest googelen. De nieuwsgierigheid was gewekt en de urgentie rondom het thema voedsel klip en klaar. Dit zijn twee belangrijke uitgangspunten waar Mediamatic op stoelt. ‘Bij Mediamatic bewegen we mee met wat er speelt in de maatschappij. Dat wat wij maken komt voort uit nieuwsgierigheid, interesse en een bepaalde urgentie’, stelt Willem. Wie vindt het leuk om zich te verdiepen in aquaponics? Deze vraag werd  het netwerk van Mediamatic ingeslingerd. Hieruit ontstond de aquaponicsclub. Elke dinsdagavond kwamen ze bij elkaar. Met een biertje in de hand uitpluizen wat aquaponics precies is en hoe dat nu eigenlijk moet, een aquaponics-installatie ontwikkelen. 

Loodgieteren

Aquaponics is feitelijk een oude landbouwtechniek die al gebruikt werd door de Azteken. Meer dan andere vormen van landbouw is aquaponics technisch. ‘Je hebt kennis nodig van vissen, planten, bio-chemie, bodemkennis en het is een soort van loodgieteren. Eigenlijk is het best een gedoe’, aldus Willem.  Nadat de aquaponicsclub de destijds spaarzame blogs en beschikbare literatuur had gelezen was het tijd voor actie. ‘We kochten bij de dierenwinkel een goudvis (Henkie), een aquariumpomp, een bak, zonder grond maar met hydrokorrels en gingen het gewoon uitproberen.’  

 Mediamaticbron: Mediamatic, Goudvis Henkie

Goudvis als graadmeter

Het proces bracht allerlei vragen en inzichten. Waarom groeit de plant niet? En waarom is Henkie (de goudvis) zo suf? En is goudvis wel de juiste vis? ‘Wij kozen een goudvis omdat we die kenden. Dan kom je er onderweg achter dat dit niet perse de meest geschikte vis is. En dat een natuurlijke kringloop niet direct aanwezig is.’ Willem vertelt dat bij dit project je heel veel leert over hoe de natuur in elkaar steekt. Het omzetten van vissenpoep gebeurt niet zomaar, maar is een samenwerking tussen allerlei kleine beestjes. De kleine beestjes krijg je niet bij je plant, vis of aquariumpomp meegeleverd. ‘We kwamen erachter dat er tijd nodig is om een natuurlijke kringloop te laten onstaan met de juiste schimmels, bacteriën en micro-organismen.’ Daar blijft het niet bij. Licht, warmte, natheid en droogheid zijn allemaal elementen die in een natuurlijke kringloop een rol spelen. Dit moet je zien na te bootsen in het aquaponics-systeem. Het gaat om een evenwicht, een balans in een circulair systeem. 

100% duurzaam?

Ondanks de complexiteit wint aquaponics aan populariteit. Veel mensen zien  het als een antwoord op de vraag naar vers en duurzaam voedsel. Het zou de druk op het huidige voedselsysteem weg kunnen nemen.  Want aquaponics  zou 90% minder water dan bij traditionele landbouwtechnieken verbruiken, amper afval produceren, het voedsel dichtbij brengen waardoor de weg van boer naar bord is verkort en 100% duurzaam zijn.  Willem nuanceert deze berichtgeving enigszins. ‘Water verdampt, dus je moet ook water toevoegen. Planten hebben licht nodig om te groeien en we gebruiken een pomp om het water te laten circuleren, dit kost energie.  De 100% duurzaamheid valt ook te betwisten. In theorie is het inderdaad zo dat je geen pesticiden kunt gebruiken omdat de vissen dan sterven. Maar wat dacht je van antibiotica gebruiken in het kweeksysteem? Ik denk niet dat dit nu gebeurt, maar je kunt het niet helemaal uitsluiten. Ook gebruiken wij commercieel visvoer omdat biologisch voer nog niet voldoende geoptimaliseerd is.’   

Voedselervaring  

De kritische kanttekeningen die Willem maakt zijn niet bedoeld om af te schrikken, maar eerder bedoeld om verder te zoeken, het experiment aan te jagen. Het aquaponics-systeem van Mediamatic pretendeert ook niet direct de oplossing te zijn voor het voedselvraagstuk. Wel geloven ze  bij Mediamatic dat het een manier is om de stad vorm te geven, om onze voedselvoorziening aanwezig en zichtbaar te maken waardoor bewustwording ontstaat. Bij Mediamatic kun je met je eigen ogen zien hoe een aquaponics-systeem werkt, proeven in het naastgelegen restaurant en zelf een mini-ponic bouwen voor in je eigen huis. Ook is er een ontwerp dat perfect is voor op kantoor. ‘Van deelnemers krijgen we vaak terug dat ze de beleving, het ervaren en nabootsen van natuurlijke processen leuk vinden. En dat is waar het bij ons om gaat. De relatie tussen mens en voedsel verbeteren.’  

 Lisanne Groenewoud MediamaticBron: Mediamatic, workshop Mini-ponics

Het voeden van de stad

Daar waar Mediamatic eerder inzet op herstel van een gezonde en bewuste relatie tussen mensen en voedsel zijn er in Nederland inmiddels ook een handvol initiatieven die met aquaponics op grotere schaal voedsel proberen te telen. De stad voeden is hier de stip aan de horizon. Neem bijvoorbeeld Riverfoods, opgestart in 2015 of Urban Farmers in Den Haag. Hierbij huist op het dak van de oude Philipsfabriek een kas van zo’n 1200 m2. 45 ton groenten en 19 ton tilapia kweken ze hier jaarlijks, lees ik in een eerder artikel in de Volkskrant. Ook hier delen ze kennis via rondleidingen en workshops tegen betaling. Vooralsnog is deze kennisdeling, het willen weten waar je voedsel vandaan komt, een groter verdienmodel dan het telen zelf, blijkt uit een aflevering van Tegenlicht.  

Ode aan het experiment

Om de stad te voeden is aquaponics nu nog te inefficiënt meent Willem. Hoewel je op een relatief kleine ruimte voedsel kunt produceren levert het  (nog) niet genoeg op. Maar experimenteren staat aan de basis van innoveren. ‘Wij vinden juist dat proces, de weg ernaartoe heel interessant.’ De kunstenaars onderzoeken hoe verschillende systemen werken, welke groenten en vis goed groeien en  hoe je dit kunt monitoren. Deze kennis willen ze delen zodat anderen er weer verder mee kunnen experimenteren.  Zo werken ze bij Mediamatic; vanuit nieuwsgierigheid en de wil om iets bij te dragen aan de maatschappij. En buiten de hokjes. 'Ik zit ineens te denken he’, zegt Willem. 'Zou het mogelijk zijn ratten te vangen en hier de vissen mee te voeren?’   

 

afbeelding van Elky Rosa
Elky Rosa Auteur

freelance journalist / presentator / schrijver met een focus op kunst, cultuur, onderwijs en ondernemerschap.

INSPIRATIE

Meer blogs in Natuur en milieu

Alle 1.524 blogs