afbeelding van Elky Rosa
Elky Rosa Auteur

Ontwerpen moet gaan over probleemoplossen

Een interview met Pim van Baarsen van studio Super Local

Pim van Baarsen (r) en Luc van Hoeckel (l) van Super Local
Pim van Baarsen (r) en Luc van Hoeckel (l) van Super Local

De werkruimte van Super Local is gevuld met allerlei materialen, vreemde machines en zakken met plastic. Het is een pand met een verhaal. Vroeger was het een postsorteerbedrijf, nu het centrum van het designbureau van Luc van Hoeckel en Pim van Baarsen. Een ontwerpstudio die zich richt op problemen in voornamelijk niet-westerse landen waarbij ze proberen maatschappelijke en sociale thema’s aan te pakken in plaats van nieuwe lampen of stoelen te bedenken. Ik praat met Pim over het ontstaan van de studio, het project Bottle Up en zijn fascinatie voor champignonbakjes. 

‘Tijdens mijn studie had ik een onbevredigend gevoel over mijn eigen werk’, steekt Pim van wal. ‘Ik had het idee dat ik een probleem aan het creëren was om dat vervolgens met een designuitwerking te gaan oplossen. Bij een mooie sandwich van houtsoorten dacht ik bijvoorbeeld: "oh het kan wel een krukje worden." Dit voelde niet goed. In mijn beleving moet ontwerpen veel meer gaan over probleemoplossen. Ik wil mijn creativiteit inzetten om iets beter te maken en niet de wereld nog voller maken met producten die we eigenlijk al hebben.’ Deze visie kreeg een nieuwe impuls en duidelijke richting door een designproject rondom afval in Nepal en zijn stage in Malawi. In Malawi hebben Pim en Luc een collectie speeltuinartikelen ontworpen met lokaal beschikbare materialen. ‘Het is zo gaaf om samen te werken met die mensen! Vanuit die stage is het gaan borrelen en zijn we meer projecten op het gebied van social design gaan doen onder de noemer: Super Local.'

Van probleem naar kans

Een van de nieuwste projecten waar Super Local een bijdrage in heeft is Bottle Up. Het project is ontstaan op uitnodiging van een Nederlands koppel dat met regelmaat op Zanzibar komt en er sinds kort een resort is begonnen. Volledig duurzaam met oog voor de lokale omgeving en mensen. Maar daar waar mensen komen ontstaat afval. En vooral glas is in Zanzibar een groot probleem. 'Een probleem dat wij Westerlingen bij Zanzibar over de schutting gooien’, stelt Pim. 'De lokale bevolking is overwegend Moslim en die drinken geen alcohol. Ze drinken vaak soda’s, bijvoorbeeld cola. De kratten komen binnen, mensen drinken hun drankje en de kratten met lege flesjes gaan weer terug om gevuld te worden. Werkt perfect. Maar alcohol is een heel ander ding. Zodra de fles leeg is bekommert niemand zich om het glas.' 

Bottle Up speelt hierop in. Samen met drie andere ontwerpstudio’s - Klaas Kuiken, OS∆OOS, Stonecycling - en lokale ambachtsmensen uit Zanzibar is er een concept bedacht waarbij gebruikte flessen worden omgezet naar bruikbare producten. ‘Het is een concept waarbij we een collectie producten wilden maken die lokaal vervaardigbaar zijn en verkocht gaan worden op het eiland waardoor toeristen feitelijk hun eigen afval mee terug nemen’, legt Pim uit. 

Lokale markt en lokale technieken

Een interessant idee kwam voort uit onderzoek in Nederland. Het echte plan, het strijdplan van de ontwerpers, is pas echt ontstaan op het eiland. 'We wilden niet in het wilde weg gaan ontwerpen. Dus we hebben eerst kennisgemaakt met Zanzibar. Als je hier als toerist bent, wat zie je dan en wat doe je dan? We keken naar het aanbod van de plaatselijke souvenirwinkels. Kunnen we daarbij aansluiten of mee concurreren?' De ontwerpers gingen ook op zoek naar technieken die lokaal voorhanden waren om de producten te vervaardigen. Een goede houtwerkplaats en weefwerkplaats waren snel gevonden. Het bleek een plek waar de werknemers heel erg hun best doen om hun lokale technieken en ideeën vast te houden en over te brengen op een volgende generatie. ‘Hierin kende ieder dorp zijn eigen patronen en manieren’, vertelt Pim. ‘Ik had die vrouw écht nodig om te kunnen aangeven wat zij eventueel voor ons zouden kunnen gaan maken. Dat waren maar een aantal patronen en de rest was van een ander dorp dus moesten we daar maar langs.'

Van rotzooi naar parel

Met de nodige voorkennis op zak splitsten de ontwerpers zich in tweeën. De ene helft hield zich bezig met de vraag hoe het glas bewerkt kon worden. De andere helft ging aan de slag met schetsen en de vormgeving. Techniek en productschets vielen op hun plek. Inmiddels is de productlijn gepresenteerd op de Dutch Design Week en zijn de lokale vakmensen uit Zanzibar het aan het reproduceren. 'Het vervolg is dat er contracten worden gesloten met hoteleigenaren. Zij leveren hun glas in en kopen de producten terug voor in hun toeristenshop. Op die manier kunnen zij meeliften op het image van Bottle Up en laten zien dat zij een duurzaam hotel zijn. Tegelijkertijd slinkt de berg glasafval.'

Duurzame ontdekking

De ontwerpers deden nog een vondst. Tijdens het maakproces ontdekten ze dat ze het glas zelf ook lokaal kunnen gaan inzetten. ‘Een nog prille ontdekking’, benadrukt Pim. ‘We kwamen er achter tijdens het zandstralen. Hiervoor gebruikten we strandzand, van die mooie witte parelstranden. Maar dit werkte helemaal niet! Het was rond zand en dat is niet scherp genoeg om het glas te stralen. Net zoals je er niet mee kan bouwen omdat het letterlijk in elkaar zakt. We bleken hoekig zand nodig te hebben.’ In Zanzibar importeren ze dit zand vanuit Australië om te bouwen. Met de ontdekking van de ontwerpers komt hier mogelijk verandering in. 'Het klinkt haast te logisch voor woorden, maar als je glas fijn hakselt dan heb je hoekig zand, en dan heb je een bouwmateriaal. Van al het glas dat op die afvalberg ligt kun je dus zeer waarschijnlijk bouwzand maken!' 

Samen weten we meer

Wat opvalt bij de projecten van Super Local is de manier van samenwerken. De lokale bevolking wordt als gelijke behandeld. ‘Dat is ook zo cool aan het Zanzibar project’, zegt Pim. ‘Het past helemaal bij Super Local. Het is niet zo dat wij als blanken komen zeggen hoe het moet. Nee, er wordt heel veel lokaal aangepakt. Met lokale technieken, lokale kennis en heel veel invloed van lokale mensen. Dat vinden wij als Super Local heel erg belangrijk. Het gebeurt helaas vaak genoeg dat het niet zo werkt. Wij Westerlingen denken de wijsheid in pacht te hebben en geloven dat wat bij ons werkt overal werkt. Vaak is het tegenovergestelde waar. Ons uitgangspunt is dan ook: wij weten bepaalde dingen, jullie weten bepaalde dingen en als we dat combineren dan weten we samen superveel.'

Erfenis

Pim toont in alles wat hij maakt respect voor de omgeving en zijn ideeën bestaan bij de gratie van hergebruik. ‘Ik vind het oprecht heel leuk om bij een bestaand materiaal te kijken hoe je het weg kan krijgen van zijn bestaande vorm. Maar wel zo dat het zijn geschiedenis kan blijven uitademen en het verhaal kan blijven vertellen. Tegelijkertijd moet het wel een product worden dat je koestert. Een erfstuk bij wijze van spreken.'

Op de vraag waar deze fascinatie vandaan komt blijft het even stil. ‘Weet je, ik ben opgegroeid in Afrika. Misschien zit er daardoor een soort van zuinigheid in mij. Ik kan ook heel moeilijk afstand doen van bijvoorbeeld champignonbakjes. Het is zo’n mooi product. Zo af. Ergens is het toch bijna gek dat je zo’n heel fatsoenlijk ontworpen product van heel fatsoenlijk materiaal, zomaar weggooit? Ik denk niet dat we van de consument moeten verwachten dat ze hun champignonbakjes hergebruiken, als consument zie ik dat ook niet zitten. Maar ik denk wel dat het heel erg logisch is dat je zorg draagt voor het vuil dat je produceert.'

afbeelding van Elky Rosa
Elky Rosa Auteur

freelance journalist / presentator / schrijver met een focus op kunst, cultuur, onderwijs en ondernemerschap.

INSPIRATIE

Meer blogs in Natuur en milieu

Alle 1.473 blogs