afbeelding van Birger
Birger Auteur

Moet vernietiging aarde strafbaar worden?

Met een ecocidewet kan Den Haag het internationale centrum van vrede, recht en klimaatbescherming worden.

Deepwater Horizon Oil Spill Site
Op 20 april 2010 veroorzaakte de oliemaatschappij BP een grote olieramp in de Golf van Mexico | Foto: Kris Küch via Flickr

“Advocaat van de aarde” Polly Higgins zette zich jarenlang in om ecocide, de grootschalige vernietiging van ecosystemen en de levende wezens daarbinnen, het vijfde misdrijf tegen de menselijkheid te maken. Hierdoor zouden directeuren van milieuverwoestende bedrijven langs dezelfde weg kunnen worden aangepakt als plegers van genocide. Ondanks het vroegtijdige overlijden van Higgins eerder dit jaar, is haar gedachtengoed nog steeds springlevend.

Wat is ecocide?

Ecocide verwijst naar de grootschalige beschadiging, verwoesting of vernietiging van één of meer ecosystemen, en de levende wezens daarbinnen, in een bepaald gebied door menselijk toedoen. En wel op zodanige mate dat inwoners niet meer vreedzaam gebruik kunnen maken van dit territorium. De term is een samenstelling van de woorden ecologie en genocide.

Er zijn veel voorbeelden van ecocide. Denk aan grote olielekken, ontbossing van tropische regenwouden, schaliegaswinning of (lucht)vervuiling door industrieën. Voorbeelden van de afgelopen jaren zijn bijvoorbeeld de BP-olieramp in de Golf van Mexico en de kernramp van Fukushima in Japan. Of wat dichter bij huis: de uitstoot van GenX door Chemcours in Dordrecht of de overbevissing van de Noordzee.

Advocaat van de aarde

Er zijn veel internationale verdragen en afspraken over het klimaat, maar deze zijn te vrijblijvend en boeken (te) weinig resultaat, volgens Higgins. De Schotse juriste kwam daarom tot de slotsom dat de meest effectieve manier om de uitgebreide verwoesting van ecosystemen tegen te gaan, het criminaliseren van ecocide was.

Om de verantwoordelijken juridisch aan te pakken had de aarde een advocaat nodig, een rol die Higgins op het lijf was geschreven. Zij gaf haar goedbetaalde baan als bedrijfsjuriste in London op, na een ingeving tijdens een zaak. Higgins vertegenwoordigde een man die zwaargewond was geraakt tijdens zijn werk, in de rechtszaal keek ze naar buiten en dacht:  "onze planeet heeft toch ook rechten?"

Sinds dat moment stond haar leven in het teken van de nieuw te formuleren ecocidewet.

De Schotse jurist en advocaat van de aarde Polly Higgins sprak over het belang van een ecocidewet tijdens een TED-conferentie in Tallin in 2013 | Foto: Priit Siimon via Flickr

Ecocide op gelijke voet met genocide

Sinds 2008 pleitte de zelfverklaarde "advocaat van de aarde" en haar collega’s voor erkenning van ecocide als vijfde misdrijf tegen de vrede door het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag. Op dit moment heeft het ICC alleen het mandaat om de vier misdrijven te berechten die zijn vastgelegd in het Statuut van Rome: genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en foltering.

Door ecocide aan dit rijtje toe te voegen kunnen leidinggevenden binnen overheden en multinationals, die grootschalige schade aan ecosystemen hebben aangebracht, wettelijk verantwoordelijk worden gehouden en vervolgd. Ook vertegenwoordigers die niet actief het milieu verwoesten, maar nalaten de bevolking in het getroffen gebied te beschermen, kunnen worden berecht. Ecocidewetgeving werkt, naast preventie, dus ook een zorgplicht om kwetsbare gebieden te beschermen in de hand.

Om de internationale spelregels daadwerkelijk te veranderen, moet ten minste één staat een voorstel indienen om ecocide toe te voegen aan het Statuut van Rome. Daarna moet een tweederde meerderheid, 82 staten, vóór stemmen. Dit klinkt wellicht eenvoudig, maar dat is het beslist niet. Tot nu toe heeft nog geen enkel staatshoofd zich gemeld om het amendement te agenderen. Ook eerdere pogingen om ecocide te criminaliseren bleven zonder resultaat.

Het Internationaal Strafhof in Den Haag, dat handelt op basis van het Statuut van Rome | Foto: jbdodane via Flickr 

Gefaalde eerdere pogingen

In de jaren '70 stond het invoeren van een ecocidewet voor het eerst op de internationale agenda. Toen pleitte de Amerikaanse hoogleraar biologie Arthur Galston voor de internationale criminalisering van ecocide tijdens een VN Conferentie in Washington. Hij refereerde aan de milieuschade dat Agent Orange, een berucht ontbladeringsmiddel, aan had gebracht in Zuidoost-Azië tijdens de Vietnamoorlog. De uiteindelijke tekst van de conventie bevatte echter geen enkele verwijzing naar de term ecocide.

In 1996 werd er ook een concreet voorstel gepresenteerd om ecocide te verbieden, tijdens een werkgroep van de Commissie voor Internationaal Recht, een voorloper van het Statuut van Rome. Op het allerlaatste moment, en zonder toelichting, werd het artikel omtrent milieumisdrijven uit het voorstel gehaald.

Hierna raakte de intentie om ecocide te criminaliseren een hele lange tijd ondergesneeuwd, tot de inspanningen van Higgins en haar collega’s die in 2008 startten.

Niet óf, maar wanneer

Met het vroegtijdig overlijden van Polly Higgins in 2019 heeft de ecocidebeweging zijn boegbeeld en grootste voorvechtster verloren. Higgins’ gedachtegoed leeft echter voort in de vele burgerinitiatieven die zijn ontstaan ter ondersteuning van haar strijd. Voor hen is het niet de vraag óf de ecocidewet er komt, maar wanneer.

Eén van de grootste burgerinitiatieven is End Ecocide in Europe, een Europees burgerinitiatief, dat als doel heeft de Europese Commissie aan te zetten tot het strafbaar stellen van ecocide. Het initiatief haalde 185.000 handtekeningen op, een stuk minder dan de vereiste 1 miljoen, maar Higgins werd wél door de commissie uitgenodigd om het ecocidewetsvoorstel verder toe te lichten.

Ook op nationaal niveau is er steeds meer aandacht voor de strafbaarstelling van ecocide. In 2010 waren er bijvoorbeeld ongeveer 400 milieurechtbanken of -hoven in meer dan 40 landen ter wereld. In Nederland is de beweging Stop Ecocide actief.

De “morele zorgplicht” om voor de aarde te zorgen wint dus steeds meer terrein. De tijd zal leren of deze toename in (media)aandacht zich zal vertalen in effectief beleid en de daadwerkelijke vervolging en bestraffing van milieuschade.

De actiegroep Extinction Rebellion bezette in april dit jaar het ICC in Den haag om de strafbaarheid van ecocide te eisen | Foto: Matt Brown via Flickr

Meer lezen over ecocide

Ben je geïnteresseerd in het ecocide en wil je er meer over lezen? Dat kan. Polly Higgins heeft drie boeken geschreven over het onderwerp: Eradicating Ecocide (2010), Earth Is Our Business (2012) en Dare You to Be Great (2014). Higgins won in 2011 de publieksprijs voor haar eerste boek.

Tip van de redactie: bekijk ook de minidocumentaire van VPRO Tegenlicht die met de Schotse advocate sprak.

Lees ook:

afbeelding van Birger
Birger Auteur

Stagiair bij Voor de Wereld van Morgen. Heb je een goed idee voor een duurzaam initiatief? Meld je dan aan op Voor de Wereld van Morgen en deel het met ons!

INSPIRATIE

MEER GERELATEERDE BLOGS

Alle 1.416 blogs