Natuur
Klimaat
Groene stad
Biodiversiteit
Energie
Plastic

Voor even burgerwetenschapper: meten voor schoner water 

Een dag uit het leven van een burgerwetenschapper: zo simpel kun je bijdragen aan schoon water.
08-07-2021 - door Koen
Vang de watermonsters

Lol hebben aan de waterkant en bijdragen aan de wetenschap, met de campagne 'Vang de watermonsters' kan het.

Het wordt steeds populairder: in vrije tijd de wetenschap helpen door deel te nemen aan een citizen science-project. Redacteur Koen Moons trok als burgerwetenschapper met visnetje en reageerbuisjes naar een sloot voor het project Watermonsters.

‘Welk rapportcijfer geef je het water?’ Dat is de eerste vraag die ik als burgerwetenschapper mag beantwoorden. Aangekomen bij de door mij gekozen poldersloot heb ik mij gesetteld, de QR-code op de brief van Natuur & Milieu gescand en op de website mijn locatie vastgelegd. Ik doe mee aan de campagne Vang de Watermonsters, die Natuur & Milieu, ASN Bank en tien waterschappen voor de derde keer organiseren. Een citizen science-campagne waarbij mensen uit het hele land kunnen meedoen, ongeacht hun voorkennis over waterbeheer, waterkwaliteit of onderwatermonstertjes. Dat is immers het idee achter citizen science of burgerwetenschap: het algemene publiek wordt ingezet om heel veel data te verzamelen of te verwerken, waardoor echte wetenschappers ineens veel meer mogelijkheden hebben. Ik kijk naar de sloot. De slootkanten zijn net gemaaid en er lijkt op het eerste gezicht niet veel leven in het water te zitten, maar het water oogt schoon en ik kan de bodem zien.
Een 7. 


Het onderzoeksobject voor vanmiddag is bepaald: een boerensloot in beheer bij Waterschap Rivierenland.  Foto: Koen Moons

Waterkwaliteit in Nederland is vaak slecht

Tot zover het makkelijke werk. Om het doorzicht te meten gebruik ik mijn thuis gefabriceerde sechimeter, een schijf met zwarte en witte vlakken. In mijn geval gemaakt van een oude cd, een tip op de website Watermonsters, waar je zelfs in een video door het hele knutselproces wordt geleid. Het contrast op de schijf blijft zichtbaar tot op de bodem, een helder watertje dus. 

Maar dan komen de vragen over de waterplanten, ik zie ze nauwelijks. Ook bij de waterdiertjes, waarvoor ik een mooie zoekkaart van IVN Natuureducatie heb gekregen, kom ik niet verder dan een schrijvertje en een bootsmannetje. Is dit water dan toch niet van topkwaliteit?

Dat zou goed kunnen, beaamt Dorien Ackermans van Natuur & Milieu als ik haar bel over de campagne. “In 2019 hebben we al eens onderzoek gedaan naar de waterkwaliteit in grote wateren, zoals rivieren, kanalen en het IJsselmeer. Die bleek dramatisch slecht. Maar er zijn ook heel veel kleinere wateren, zoals sloten, beken en vennen waarvan de kwaliteit waarschijnlijk ook niet best is, maar waar de overheid eigenlijk heel weinig van weet. Dat willen wij veranderen. Omdat ons deltaland ontzettend veel kleine watertjes heeft, kunnen we de hulp van het publiek goed gebruiken. Met die kennis kunnen waterschappen dan weer maatregelen nemen om watervervuiling op plekken waar het slecht is tegen te gaan.” 

Mest, bestrijdingsmiddelen en vies rioolwater grootste vervuilers

Boosdoeners van watervervuiling zijn mest en bestrijdingsmiddelen uit de landbouw, maar bijvoorbeeld ook medicijnresten, verfresten en frituurvet die door mensen het riool in worden gespoeld. Soms kan dit in rioolwaterzuiveringsinstallaties niet uit het water worden gehaald, maar het gebeurt ook dat bij grote hoosbuien riooloverstorten gebruikt moeten worden. Het riool kan de hoeveelheid water dan niet aan, waardoor het overschot ongezuiverd in de sloot terechtkomt. Die riooloverstorten zijn er ook in en nabij woonwijken, mest en bestrijdingsmiddelen zul je eerder tegenkomen buiten de bebouwde kom. 

Ackerman is blij met mijn keuze voor de poldersloot. “Veel mensen kiezen een sloot in de eigen buurt uit, maar we willen deelnemers ook uitdagen om een stukje te fietsen en een boerensloot wat verder weg te kiezen. Daar krijgen we nog weinig gegevens van binnen, dus het zou mooi zijn als we dit jaar wat meer sloten buiten de bebouwde kom erbij hebben, want ook daarvan willen we weten hoe het staat met de kwaliteit.”

Tijd voor het echte werk: watermonsters verzamelen voor onderzoek in het lab. Foto: Koen Moons

Burgeronderzoeker helpt wetenschappers in het lab

Terug naar de waterkant. Want als fanatieke burgerwetenschapper heb ik mij niet alleen opgegeven voor een basismeting die iedereen vanuit huis kan starten, ik heb ook de bijzondere meetkit aangevraagd die Natuur & Milieu voor de liefhebbers verschaft. Daarmee kan daadwerkelijk chemisch onderzoek worden gedaan. Ik vul volgens de aanwijzingen op mijn smartphone een emmer met slootwater. Uit de meetkit haal ik een van de twee reageerbuisjes, dompel ‘m onder, en schroef de dop dicht. Dit water wordt gebruikt om het gehalte nitraat te meten. 

Ik pak het meegeleverde pipetje en het tweede reageerbuisje met ‘pas op: azijnzuur’ erop. Heel voorzichtig druppel ik slootwater bij het azijnzuur tot het aangegeven streepje. Dop erop en de boel kan weer terug in de kartonnen kit, die ik na dichttapen gewoon in de brievenbus kan doen. Op de post naar het Nederlands instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW), waar de volgende dag in het lab echte wetenschappers de inhoud van mijn buisjes zullen analyseren. 


Fosfaat spoelt regelmatig vanaf het boerenland de sloot in. Om dat te kunnen meten vul ik met een pipet een azijnzuur-oplossing aan met slootwater. Ook deze mag richting de echte wetenschappers van het NIOO. Foto: Koen Moons

 

Is citizen science betrouwbaar?

De wetenschappers van het NIOO hebben ook meegedacht over het wetenschappelijke gehalte van de actie, vertelt Ackerman. Het is immers maar de vraag of het werk van relatieve leken als ik nou écht bijdraagt aan wetenschappelijke kennis over de toestand van het water. “Daar hebben we uitgebreid met de onderzoekers over gesproken; in hoeverre zijn de uitkomsten betrouwbaar en bruikbaar? De conclusie is dat het echt wel van grote waarde is, omdat je er hoe dan ook ontwikkelingen in kunt herkennen. En soms zien wij of de waterschappen dingen waarvan het interessant is om het nader te laten onderzoeken door deskundigen.”

De waarde van burgerwetenschap wordt ook onderschreven door Arnold van Vliet van Wageningen University & Research, een grote drijvende kracht achter het onderzoeken van de natuur door burgers. Hij zette afgelopen 20 jaar tal van citizen science-initiatieven op, plus diverse toepassingen waarin de resultaten hiervan worden gebruikt, zoals muggenradar.nltekenradar.nl en Growapp.today.



Met de Growapp maken burgerwetenschappers in elke seizoen op dezelfde locatie een foto om verandering vast te leggen. Afbeelding: Growapp.today

“Ik ben begonnen met natuurkalender.nl, waarop mensen ieder jaar hun eerste sneeuwklokje, eerste dagpauwoog of eerste bladverkleuring bij de eik konden invoeren”, vertelt Van Vliet. “Daardoor zijn we meer te weten gekomen over invloed van weer en klimaat op de natuur. Door het te combineren met data van vrijwilligers die dat daarvoor al op kleine schaal bijhielden, hebben we onder andere gemerkt dat het groeiseizoen bijna maand langer is dan 50 jaar geleden.” 

Ook jaarlijkse acties van andere organisaties zoals een bijentelling of de populaire tuinvogeltelling zijn van waarde. “Daar doen heel veel mensen aan mee en juist door die massaliteit en de herhaling, en doordat het jaren achter elkaar op hetzelfde moment wordt gedaan, is het statistisch wel degelijk relevant.” 

Kennis terug naar de maatschappij

Belangrijk is volgens Van Vliet dat resultaten ook weer bij de maatschappij terugkomen. “In het geval van de natuurkalender bijvoorbeeld door informatie waarmee men zich kunnen aanpassen aan de veranderingen, denk aan hooikoorts. Door beter in kaart te hebben wanneer wat bloeit, weten mensen wanneer ze last kunnen ervaren en bijvoorbeeld medicijnen bij de hand moeten hebben”, aldus Van Vliet.

Als land hebben we ook profijt van het werk van de vele natuurwaarnemers, waaronder ook de fanatiekere tellers van SoortenNL die bijvoorbeeld het hele jaar planten inventariseren of broedvogels tellen. Wetenschappers, natuurbeheerders en beleidsmakers gebruiken die cijfers om soorten te kunnen beschermen en goed natuurbeleid te maken. “De overheid rapporteert aan de EU over trends bij planten en dieren in Nederland, 95% daarvan is gebaseerd op het werk van deze vrijwilligers”, aldus van Vliet, die de waarde van burgerwetenschap beschreef in het rapport Citizen Science voor Natuur.  


Met de tekenapp kun je - dankzij data van burgerwetenschappers - zien waar je op dit moment moet oppassen voor tekenbeten. Foto: Nature Today

Citizen science populair

Het is niet makkelijk om een goedlopend burgerwetenschapproject op te zetten, maar het fenomeen is wel populair, merkt van Vliet. “Een van de populaire projecten is momenteel de muggenradar. Mensen hebben meestal een hekel aan steekmuggen, dus daar willen ze vaak wel aan meedoen; een mug dood slaan en ook nog bijdragen aan de wetenschap, wat wil je nog meer?”

“Ook toen we afgelopen februari vroegen om steekmuggen op te sturen, kregen we in anderhalve week tijd 6000 enveloppen met muggen opgestuurd. Dat overtrof onze verwachtingen, ook omdat er meer steekmuggen midden in de winter rondvlogen dan we dachten. Heel waardevol. Het geeft een indruk van welke soorten waar in Nederland voorkomen, want we hebben denk ik uit elke plaats in Nederland wel minsten één mug toegestuurd gekregen. En we kunnen bijvoorbeeld zien of de muggen het West-Nijlvirus bij zich droegen, een opkomend probleem in Nederland.” 

Ook Ackerman ziet het enthousiasme voor het watermonsters onderzoek groeien. Waren er in 2019 nog 850 deelnemers, in 2020 waren het er al 2600. “Het is ook gewoon een heel leuke activiteit. Veel gezinnen doen mee, maar het is ook een fijne bezigheid voor een vriendengroep. Lekker met z’n allen aan de waterkant bijdragen aan de wetenschap en schoner water.” 

Zelf aan de slag als burgerwetenschapper

De actie Watermonsters loopt nog tot half augustus. Je kunt je eenvoudig aanmelden via de website vangdewatermonsters.nl en meteen thuis aan de slag gaan met de voorbereidingen.


'Vang de Watermonsters' is leuk om te doen met het gezin, met vrienden, of gewoon alleen. Foto: Natuur  & Milieu

Doe je liever ander type werk? De keuze is eindeloos! Op de website Iedereenwetenschapper.be vind je alle citizen science-projecten van Nederland en België. Je kunt filteren op onderwerp (van natuur en gezondheid tot psychologie en historie), op de plek waar je het wilt uitvoeren en hoeveel tijd je te besteden hebt. Zo kun je bijvoorbeeld helpen wetenschappelijke literatuur door te spitten naar de werking van een medicijn, foto’s van cameravallen bekijken om wild te ontdekken of met je smartphone geluid meten om samen een lawaaikaart van Nederland te maken. 

Zelfs al je eigenlijk niks wilt doen, kun je bijdragen aan de wetenschap: door via de World Community Grid een stukje van de denkkracht van je computer te doneren voor wetenschappelijke simulaties. Voor wie niet met een emmertje en een netje naar de slootkant wil.

Meer weten over schoon water?

Profile picture for user koen
Koen
Auteur
Koen heeft een neus voor nieuws en hart voor natuur. Schrijft over duurzaamheid en biodiversiteit en is vaak met notitieblok, videocamera of gewoon met wandelschoenen en verrekijker in de natuur te vinden. In april verschijnt zijn boek ‘Eksters houden van bling bling’.