Duurzaam ondernemen

Een stapje verder in recycling: upcycling! 

In plaats van downcyclen gaan we steeds vaker upcyclen: van afgedankte producten juist iets waardevollers maken.
02-11-2021 - door Koen
Upcycling van zeildoeken

Upcycling: tassen maken van 'waardeloze' snijresten van zeilen en doeken. Foto: Fraenck

Er is een vorm van recycling in opkomst die van afval juist iets waardevols maakt: upcycling. Hierbij wordt een onbruikbaar product verwerkt tot een nieuw product dat meer waarde heeft dan daarvoor, zoals een nieuwe tas van snijafval of houtplaten van kokosbolsters.

Ups en downs in recycling

In Nederland produceren we jaarlijks bijna 490 kilo afval per persoon. Een deel ervan wordt gelukkig gerecycled, maar dat betekent niet dat de materialen oneindig worden hergebruikt. Recycling kent eigenlijk twee vormen: downcyclen en upcyclen. Bij beide krijgt in elk geval het materiaal uit het product dat afgedankt is, een nieuw leven. Maar het recyclingproces en de waarde van het nieuwe product verschillen.

  • Downcycling: producten worden wel gerecycled, maar worden omgezet in minder waardevolle producten. Het materiaal, of een deel ervan, wordt afgebroken en verwerkt, wat vaak de kwaliteit omlaag haalt. Denk aan plastic dat na verkorrelen voor minder toepassingen gebruikt kan worden en uiteindelijk toch verbrand wordt. Of glas dat door het mengen van kleuren beperkt gerecycled kan worden.  
  • Upcycling: bij upcycling heeft het nieuwe product eenzelfde waarde als het oude, of er wordt juist iets nog mooiers van gemaakt. Ook producten die voorheen alleen als afval gezien werden, kunnen verwerkt worden tot iets waardevols. 

In de bouw spreekt men ook wel van upcycling als materialen zijn vastgeschroefd in plaats van gelijmd of gelast, waardoor ze makkelijk los te halen zijn en in een nieuw gebouw weer gebruikt kunnen worden. Een mooie voorbeeld van afval upcyclen naar herbruikbare bouwmaterialen is te zien bij Pretty Plastic. Het Nederlandse bedrijf maakt gevelbekleding van gerecycled plastic. Het materiaal gaat superlang mee en is na sloop van een gebouw gewoon weer opnieuw te gebruiken. 


Een gevel bekleed met herbruikbare tegels, gemaakt van plastic afval. Foto: Pretty Plastic 

Afval wordt luxe tas

Gebruik van afval kan heel direct, zonder bewerking, zoals het Arnhemse bedrijf Fraenck doet. “Wij verwerken snijresten van de maakindustrie en zeilmakerijen”, vertelt Pascal Mulder, mede-oprichter van Fraenck, in 2016 nog winnaar van de ASN Bank Wereldprijs. “Als uit doeken een patroon wordt gesneden, blijft veel materiaal over. Dat wordt vaak gewoon weggegooid, wij maken er mooie tassen van.”  


De sociale onderneming Fraenck maakt tassen van onder andere snijresten van zeilmakerijen. Foto: Fraenck

De oprichters van Fraenck, toen nog opererend vanuit hun ontwerpbureau Ho & Mulder, kwamen op het idee toen ze met hun bedrijfje in het gebouw van een zeilmakerij zaten. “We zagen hoeveel resten er in de afvalcontainer terecht kwamen. We zijn toen gaan bedenken wat we ermee zouden kunnen doen.”

Inmiddels maken ze tassen van allerlei materialen: zeildoek, kunstleer, bannerdoeken, reclamedoeken, noem maar op. Alleemaal materialen die anders grotendeels in de verbrandingsoven verdwijnen. “Een deel wordt al wel gerecycled, maar dat is arbeidsintensief, behelst weer een chemisch proces en er komt vaak een kwalitatief laagwaardiger materiaal uit voort. Wij zetten het heel direct om in een hoogwaardig product”, aldus Mulder.  

Vergeet hout, gebruik kokosschillen

Ook meer natuurlijke producten kunnen geupcycled worden, zo laat het tevens Nederlandse bedrijf GoodHout zien. GoodHout maakt houtplaten van de schillen van kokosnoten, de kokosbolster.
Oprichtster Silvia ten Houten, met roots in Indonesië, onderzocht enkele jaren geleden mogelijkheden om kokoswater te vermarkten op een manier die lokale boeren veel zou opbrengen.

“Maar dat was vooral marketing”, zegt ze daar nu over. Ze kwam op een ander idee dat de kokosboeren ook zou helpen en tot een heel duurzaam product zou kunnen leiden. “Ik ben gaan kijken naar de reststromen en wat daarmee gebeurt. Ik zag hoeveel kokosbolsters er achterblijven, van een boom komen namelijk jaarlijks 120 noten. De boeren moeten zelf van die bolsters af zien te komen en dat is best lastig. Je kunt ze niet onder de grond stoppen, want het duurt 8 jaar voor het vergaan is. Boeren op Sumatra duwen ze ook wel de oceaan in, maar het overgrote deel wordt verbrand.”


Waardeloze kokosbolsters stapelen zich nu nog op bij de telers, maar GoodHout gaat ze upcyclen tot een duurzaam hout-alternatief. Foto: GoodHout 

Ten Houten kwam in contact met onderzoekers van de Wageningen Universiteit die hadden ontdekt dat van de bolster van een kokosnoot een materiaal was te maken dat eigenschappen heeft van hardhout. Ze besloot dit idee uit te gaan werken tot echt bruikbare materialen voor bijvoorbeeld meubels. Een flink R&D-traject, maar ze hoopt binnen enkele jaren een echt goed alternatief voor hardhout te hebben.

“Waarom zou je bomen kappen als je kokosschillen kunt gebruiken? Waarom zou je in Nederland hennep of olifantsgras gaan telen als je voor dezelfde materialen ook de reststromen die er al zijn kunt gebruiken. Met alle respect voor dit soort duurzame initiatieven hoor, maar waarom zou je resources gebruiken als je ook reststromen hebt die daar geschikt voor zijn?”, aldus Ten Houten.
Het bedrijf hoopt snel uit de pilotfase te zijn, waarna in Nederland of in Azië een mini-fabriek gebouwd wordt om echt te kunnen produceren. Over enkele jaren moet ergens een commerciële fabriek staan.

Opschalen voor milieu-impact

Zo zijn er inmiddels alleen in Nederland al talrijke initiatieven van de grond gekomen om restmaterialen op te waarderen. De vraag is natuurlijk in hoeverre ze echt zorgen voor het terugdringen van afval en een lager gebruik van hulpbronnen. “Wij hebben afgelopen jaar 7500 kilo afval geupcycled, samen met vergelijkbare bedrijven verwerken we dus heel veel afval”, zegt Mulder van Fraenck.

Toch relativeert hij ook. “Wij zijn heel erg afhankelijk van het aanbod van materialen, maar dat is eigenlijk altijd heel groot. Dat is fijn voor ons, maar tegelijkertijd ook een slecht teken, er wordt ontzettend veel weggegooid.”

Of er in de toekomst meer afval tot product wordt omgetoverd, ligt onder andere aan degenen die de producten moeten afnemen. “Het hangt ervan af of de houding van grote bedrijven en van de consument gaat veranderen. Vinden zij duurzaamheid belangrijk en hebben ze daar wat meer geld voor over? En in ons geval gaat het ook om de vraag of wordt gekeken naar waar en hoé iets wordt gemaakt. Ga je voor een product dat lokaal en door een sociale onderneming is gemaakt, of kies je voor de goedkoopste optie?”

Wat Ten Houten betreft, moeten haar ‘houtplaten’ van kokosschil vooral concurrerend worden ten opzichte van hout. “Het moet niet een nichemarkt worden waarin je weinig voor een hoge prijs verkoopt. We willen het echt op grote schaal kunnen produceren voor een lage prijs, dan maak je het meeste verschil.”

 

 
De panelen die GoodHout maakt van kokosbolsters, met dezelfde kwaliteit als hardhout. Foto: GoodHout

Recycling vraagt om een kritische blik

Hoe mooi sommige toepassingen ook klinken, het is goed om als consument ook gerecyclede producten kritisch te blijven bekijken. Want verkleinen ze daadwerkelijk de afvalberg? Gemaakt van gerecyclede spijkerbroeken klinkt natuurlijk heel goed, maar als die spijkerbroeken maar vijf keer gedragen zijn, zijn we dan wel duurzaam bezig?

“Fast fashion is een van de meest verspillende sectoren ter wereld. Dan kun je wel materialen proberen te recyclen, maar vaak komt er toch iets uit wat een lagere kwaliteit heeft en hiermee is er dus waarde verloren gegaan”, aldus Van Houten.

Uiteindelijk gaat het toch om dat producten zo lang mogelijk in gebruik blijven en materialen anders direct hergebruikt worden. “Daarom hechten wij ook wel waarde aan design, omdat een mooie tafel dan weer wordt doorgegeven in de familie in plaats van na een paar jaar wordt weggedaan. En anders moet het wel uit elkaar te halen zijn, zodat bijvoorbeeld het tafelblad opnieuw gebruikt kan worden.” Zo blijft toch steeds het motto: reduce – reuse – upcycle!

Meer lezen

 

Profile picture for user koen
Koen
Auteur
Koen heeft een neus voor nieuws en hart voor natuur. Schrijft over duurzaamheid en biodiversiteit en is vaak met notitieblok, videocamera of gewoon met wandelschoenen en verrekijker in de natuur te vinden. In april verscheen zijn boek ‘Eksters houden van bling bling’ over alledaagse misvattingen in de natuurwetenschap.